O kłamstwie (bez)karnym

Kłamstwo jest dość powszechne w naszym życiu codziennym. Jeżeli wierzyć naukowcom, człowiek kłamie przynajmniej 4 razy dziennie. Często jest to sposób na unikanie pewnych niemiłych dla nas konsekwencji lub wybieg aby nie sprawić przykrości innym.

Mijanie się z prawdą może mieć oczywiście swoje konsekwencje, z czego największe przewiduje kodeks karny w artykule 233 k.k., jeżeli kłamstwo jest wymierzone przeciwko wymiarowi sprawiedliwości.

W § 1. mamy, iż Kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Pozostałe artykuły przewidują sytuację, w których nie można pociągnąć do odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań lub kiedy sąd odstąpi od wymierzenia kary/nadzwyczajnie ją złagodzi.

Przedmiotem ochrony art. 233 jest prawidłowe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości

Strona przedmiotowa czynu opisanego w art. 233 § 1 polega na tym, że sprawca, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym prowadzonym na podstawie ustawy (czyli także przed komisją śledzą), zeznaje nieprawdę. Przestępstwa można dopuścić się przez działanie (zeznanie nieprawdy) lub zaniechanie (zatajenie prawdy)

Podmiotem może być każda osoba występująca w postępowaniu sądowym lub innym prowadzonym na podstawie ustawy o ile występuje w charakterze świadka

Strona podmiotowa polega na umyślności w formie zamiaru bezpośredniego.

Fałszywe zeznania są przestępstwem niezależnie od tego, jakie znaczenie dla sprawy mają objęte nimi informacje.Gdyby zatem stosować się do literalnego brzmienia przepisu, każde, nawet najdrobniejsze minięcie się z prawdą, powinno być karalne.

Ostatnio miały miejsce dwie głośne sprawy. W jednej postawiono zarzut składania fałszywych zeznań. W drugiej takiego zarzutu co prawda nie ma, jednak opinia publiczna (media) „przyłapała” osobę na kłamstwie pod przysięgą.

1. W pierwszym przypadku, Janusza Kaczmarka, prokuratura zarzucił składanie fałszywych zeznań odnośnie spotkania z Ryszardem Krauze podczas przesłuchania w prokuraturze odnośnie „afery gruntowej” i związanego z nią przecieku. Sprawa została umorzona, bowiem prokuratura mając na uwadze niedawne orzeczenie SN, postanowiła odstąpić od ciągnięcia sprawy.

2. W drugim przypadku mamy do czynienia z niejakim Marcinem Rosołem, który rzekomo minął się z prawdą na przesłuchaniu Komisji Hazardowej, gdzie zeznawał jako świadek.

Ad. 1 Jeżeli chodzi o pierwszą sprawę, nie do końca zrozumiałe jest oburzenie niektórych prokuratorów/polityków, którzy albo świadomie wprowadzali opinię publiczną w błąd albo zwyczajnie nie orientują się w orzecznictwie i wprowadzali opinię publiczną w błąd nieświadomie. W obu przypadkach nie świadczy to najlepiej o wypowiadających się.

Otóż prokuratura umorzyła postępowanie powołując się orzeczenie SN z dnia 22 września 2008 r. IV KK 241/2008.

1. Nie popełnia przestępstwa składania fałszywych zeznań (art. 233 § 1 kk), kto umyślnie składa nieprawdziwe zeznania dotyczące okoliczności mających znaczenie dla realizacji jego prawa do obrony (art. 6 kpk).

2. Realizacja przysługującego oskarżonemu prawa do obrony, gwarantowanego przez Konstytucję RP, wiążące Polskę konwencje międzynarodowe, jak również liczne przepisy kodeksu postępowania karnego, w tym art. 6, art. 74 § 1 i art. 175 § 1 kpk, z którego korzysta w całym postępowaniu karnym, nie pozwala na uznanie za przestępstwo działania w granicach tego prawa. Granice te muszą obejmować przy tym całokształt wyjaśnień i zeznań składanych przez oskarżonego w toku prowadzonego w jego sprawie postępowania karnego, nie wyłączając także wstępnej fazy, w której był on jeszcze przesłuchiwany w charakterze świadka.

3. Z art. 17 § 1 pkt 2 kpk. Zawarte w tym ostatnim przepisie sformułowanie: „ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa” odnosić należy nie tylko do okoliczności wyłączających bezprawność czynu wskazanych wprost w ustawie karnej materialnej tj. obrony koniecznej (art. 25 kk), stanu wyższej konieczności (art. 26 § 1 kk), dozwolonego ryzyka (art. 27 kk), działania w obronie społecznie uzasadnionego interesu oraz prawdziwości zarzutu (art. 213 kk) czy działania na rozkaz (art. 318 kk), lecz także do tych okoliczności wyłączających bezprawność czynu, których podstawą są inne konkretne normy prawne, jak choćby kontratypu tzw. samopomocy legalnej (art. 432 § 1, art. 343 § 2 i inne kc), działania w ramach swoich praw i obowiązków, czynności leczniczych czy przerwania ciąży. Tak, więc działanie oskarżonego w ramach przysługującego mu prawa do obrony i wynikających z niego prawa do milczenia (art. 175 kpk) oraz wolności od samooskarżania (art. 74 § 1 kpk), stanowiąc ustawowy kontratyp wyłączający przestępność czynu z art. 233 § 1 kk, mający swą podstawę we wskazanych wyżej przepisach ustawy karnej procesowej, skutkuje powstaniem negatywnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt 2 kpk, a nie z art. 17 § 1 pkt 11 kpk.

Wbrew twierdzeniom, postanowienie to nie powstało „na potrzeby sprawy Kaczmarka”, a jest konsekwentną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego (chociaż wszystko wiedzący „prominentny” polityk z partii, która powinna się w tych tematach orientować uważa inaczej - http://www.tvn24.pl/12690,1631319,0,2,za-po-przestepcy-moga-liczyc-na-bezkarnosc,wiadomosc.html) .

Uchwałą z dnia 20 września 2007r. I KZP 26/07 (czyli niespełna miesiąc po postawieniu zarzutów! Nie rok po!) Sąd Najwyższy orzekł, iż

1. Nie popełnia przestępstwa fałszywych zeznań (art. 233 § 1 kk) kto umyślnie składa nieprawdziwe zeznania dotyczące okoliczności mających znaczenie dla realizacji jego prawa do obrony (art. 6 kpk);

(polecam lepsze i bardziej profesjonalne opracowanie tematu odnośnie tej uchwały: http://www.edukacjaprawnicza.pl/index.php?mod=m_aktualnosci&cid=43&id=470 )

I dalej Uchwała SN z dnia 26 kwietnia 2007r, I KZP 4/07:

Nie ponosi odpowiedzialności karnej na podstawie art. 233 § 1 kk osoba, która przesłuchana została w charakterze świadka wbrew wynikającemu z art. 313 § 1 kpk nakazowi przesłuchania jej jako podejrzanego.

Oraz kilka innych, dość dawnych orzeczeń SN i Sądów Apelacyjnych. Trudno tu zatem mówić o „pojedynczym orzeczeniu”.

Ad2. Tu mamy do czynienia z zeznaniami przed Komisją Hazardową. Zgodnie z postanowieniem SN z dnia 2 lutego 2004r.

Zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy przez świadka w postępowaniu innym niż sądowe, wypełnia znamię czynności sprawczej przestępstwa określonego w art. 233 § 1 kk wtedy, gdy toczy się ono na podstawie ustawy, której przepisy stanowią, że zeznanie świadka służy za dowód w tym postępowaniu i uprawniają zarazem przyjmującego zeznanie do uprzedzenia świadka o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie.

Zatem teoretycznie można postawić panu Rosołowi zarzuty. Tylko czy sprawa utrzymałaby się w sądzie? Po analizie wyżej przedstawionych orzeczeń SN, wydaje się, że nie, bowiem wygląda na to, że pan Rosół korzystał z prawa do obrony. Również pierwsze przytoczone orzeczenie jasno wskazuje, że zeznania takie korzystają z prawnej ochrony.

Oczywiście pamiętać należy o jednej dość istotnej kwestii, otóż w Polsce nie mamy do czynienia z precedensami. Orzeczenia Sądu Najwyższego wiążą tylko w konkretnej sprawie, a nie w pozostałych, zatem linia orzecznicza może się w tym zakresie zmienić.

Nie mniej jednak, w świetle powyższego, kłamać można, o ile wypełnia się tym samym własne prawo do obrony. Inaczej mówiąc: gdy kłamiemy aby nie bronić siebie przed ewentualną odpowiedzialnością, to musimy się liczyć z zarzutami z art. 233 k.k.